Historia miasta

Maciej Pinkwart
DZIEJE ZAKOPANEGO


Początki osady i geneza nazwy
Pierwsi osadnicy, posuwając się na południe od strony Szaflar w górę potoków Biały Dunajec, Zakopianka i Cicha Woda, dotarli w rejon Zakopanego (w okolice dzisiejszych przysiółków Ustup i Olcza) zapewne na przełomie XV i XVI wieku. Wtedy też powstały pierwsze osady w północno-wschodniej części dzisiejszego miasta. W XVI wieku teren ten był znany już także górnikom, którzy docierali w Tatry (choć zapewne częściej poprzez Czarny Dunajec) od strony Nowego Targu.

W tym samym czasie w okolicach Cichej Wody wiosną zatrzymywali się na kilka tygodni górale, podążający na hale tatrzańskie z owcami, by przeczekać tu okres, w którym na łąkach górskich jeszcze leżały śniegi. Przywileje wypasania owiec w najbliższej dzisiejszemu Zakopanemu części Tatr mieli mieszkańcy wsi położonych za Gubałówką,  przede wszystkim Maruszyny i to oni, w czasie tzw. przepasek, czekając na zejście śniegów, docierali tu szlakiem prowadzącym przez grzbiet Gubałówki i pozostawali wiosną w Kotlinie Zakopiańskiej. 

Te dwie drogi osadnicze – od wschodu przez Ustup i od południa przez Gubałówkę -utrwaliły się dwóch etymologiach, tłumaczących powstanie nazwy „Zakopane”. Pierwsza z nich, niewątpliwie ludowa, opowiada o pasterzu, który przebywając z owcami na przepasce na południowym stoku Gubałówki, pięknie nasłonecznionym i ciepłym, z prześlicznym widokiem Tatr na horyzoncie, postanowił sprawdzić, czy miejsce to nadaje się na stałą osadę. W tym celu koło swojego biednego szałasu zakopał ziarenko owsa, a po powrocie z tatrzańskiego wypasu zobaczył, że ziarno pięknie wzeszło, urosło i wydało dorodny plon. I od zakopania tego ziarna miejsce owo nazwano Zakopane.

Dodajmy, że polana o nazwie Zakopane do dziś znajduje się w dolnej części stoku Gubałówki, koło osiedla Gładkie,  ponad dolną stacją kolejki na Gubałówkę i do dziś jest głównym gniazdem rodu Gąsieniców, uchodzącego za jeden z najstarszych w Zakopanem. A wspomniana legenda głosi, że ów pierwszy osadnik być może był dawnym giermkiem rycerskim i nosił pręgowane ubranie, od czego pochodził jego przydomek – Gąsienica. Gwoli ścisłości dodajmy, że naukowcy, po analizie sposobu wymawiania nazwy miasta (Zákopane), odmawiają tej legendzie realnych podstaw, gdyż nazwa ta nie może pochodzić od imiesłowu, bowiem wymawiany jest on inaczej (zókopane).

Natomiast błogosławieństwo naukowców zyskała druga etymologia. Otóż gdzieś w rejonie Poronina, a może Ustupu,  na „wyrobionej” przez siebie polanie, w miejscu, które od wykarczowania drzew nazywano Kopane,  zamieszkali osadnicy. I jeden desperat, pokłócony, wyrzucony, czy uciekający przez prawem któregoś dnia poszedł dalej. Gdy pytano, gdzie teraz mieszka, odpowiadano: Za Kopanem...
Która etymologia jest prawdziwa? No cóż... Pewno żadna i pewno obie... Żadna na sto procent nie tłumaczy,  skąd wzięła się nazwa miejscowości, obie zaś ukazują, jakimi drogami przyszli do Zakopanego ludzie i gdzie miasto się zaczęło.

Zatem najpóźniej w połowie XVI wieku  powstały dwa najstarsze centra osadnicze Zakopanego – w okolicach Ustupu i Olczy oraz w widłach Cichej Wody i Potoku Młyniska. W roku 1578 został rzekomo wydany dla górali przywilej osadniczy króla Stefana Batorego, zezwalający na osiedlanie się między Gubałówką a Tatrami. Dokument ten (znany tylko z późniejszych wzmianek) prawie na pewno został sfałszowany przynajmniej dwa stulecia później, jednak niezależnie od jego autentyczności, potwierdza  stan faktyczny.

Pierwsze prawdziwe dokumenty, wzmiankujące Zakopane,  pochodzą z początku XVII wieku. Nazwa Zakopane pojawia się po raz pierwszy w kronice parafii czarnodunajeckiej w roku 1605, następnie w dokumencie sądowym rodziny Rubzdelów z roku 1616, a potem w przywileju cerklowym (określającym granice polany) dla Jędrzeja Jarząbka z roku 1630. W roku 1624  w spisie, dokonanym przez Mikołaja Komorowskiego podczas obejmowania starostwa w Nowym Targu, pojawia się nazwa „Nowa Osada”, łącząca poszczególne polany Gąsieniców, Toporów, Bachledów i Jarząbków. Oficjalna nazwa nie utrzymała się, wyparta przez ludowe „Zakopane”, ale dokument wymienia najstarsze rody, osiadłe na tym terenie.

Skąd pochodzili przodkowie dzisiejszych górali? Wbrew głoszonym w rozmaitych okresach historycznych (także i ostatnio!) poglądom, górale są szczepem o polskich korzeniach etnicznych, wywodzącym się w zasadniczej mierze z północnych stron Małopolski. Osadnictwo przyszło na teren Podhala w wieku XII. W roku 1234 powstała – za sprawą zakonu cystersów - pierwsza parafia dla obszaru między Gorcami a Tatrami, ulokowana w Ludźmierzu.
W ciągu wieków kultura materialna i duchowa osadników mocno się zmieniała, dostosowując się do warunków klimatycznych i geograficznych. Największy wpływ na ukształtowanie się tych elementów miały wędrówki wołoskie z XIV i XV wieku. Wołosi co prawda w większej liczbie sami w Tatry nie dotarli, lecz dotarła tu ich kultura i gospodarka, w której największe znaczenie miało sezonowo migrujące pasterstwo. Wielowiekowe sąsiedztwo z narodami słowackim i węgierskim wpłynęło także na ukształtowanie się polskiej góralszczyzny, która jest typowym produktem pogranicza. Jego kulturę, tradycję, gospodarkę i typ etniczny tworzył koktail narodowościowy elementów polskich i napływowych.

W wieku XVII i XVIII coraz więcej rodzin osiadało w Zakopanem: w roku 1765  odnotowano tu 37 osiadłości i dwa młyny, ale liczba ta wydaje się zaniżona. Ówczesna ludność zajmowała się ubogim rolnictwem (uprawa jęczmienia, owsa i kapusty, a od wieku XVIII ziemniaków) i pasterstwem.

Rok po zajęciu Spisza i na rok przed oficjalnym pierwszym rozbiorem Polski, w roku 1770 Austria, pod pozorem utworzenia kordonu sanitarnego, przesunęła granice i zagarnęła starostwo nowotarskie wraz z Zakopanem (a także ziemię sądecką i czorsztyńską). Jak można przypuszczać, prawdziwe zagrożenie dla Cesarstwa stanowiła nie epidemia cholery, lecz... Konfederacja Barska, która umacniała się na terenach Polski południowej. Tak więc tutaj, na górskiej rubieży Rzeczpospolitej, rozpoczęła się tragedia rozbiorowa. Symetria historii sprawiła, że tutaj też po prawie 150 latach najpierw zaświeciła jutrzenka swobody.

ZOBACZ WIĘCEJ
http://www.pinkwart.pl/Zakopane/zakopane-historia.htm


Fot. Henryk Poddębski

NAGRODY
REKLAMA